التهاب بازار روغن پیش از حذف ارز ترجیحی؛ کمبود و جهش قیمت زودتر از تصمیم رسمی آغاز شد

بررسی تحولات بازار کالاهای اساسی نشان می‌دهد بازار روغن نباتی هفته‌ها پیش از حذف رسمی ارز ترجیحی با کمبود عرضه و افزایش محسوس قیمت‌ها مواجه شده بود؛ موضوعی که این کالا را به یکی از پرتنش‌ترین اقلام سبد مصرفی خانوار تبدیل کرد.

کمبود عرضه و فروش سهمیه‌ای در سطح خرده‌فروشی

مشاهدات میدانی حاکی از آن است که در هفته‌های منتهی به اجرای سیاست جدید ارزی، بسیاری از فروشگاه‌ها با قفسه‌های خالی، فروش محدود و سهمیه‌ای روغن مواجه بودند. در موارد متعدد، فروشندگان اجازه خرید بیش از یک بطری روغن به هر مشتری را نمی‌دادند؛ وضعیتی که هم‌زمان با انتشار فهرست‌های جدید قیمتی، نارضایتی گسترده مصرف‌کنندگان را به دنبال داشت.

تداوم تخصیص ارز ترجیحی تا پایان آذر ۱۴۰۴

این شرایط در حالی رقم خورد که طبق آمار رسمی بانک مرکزی، پرداخت ارز ترجیحی ۲۸ هزار و ۵۰۰ تومانی برای واردات کالاهای اساسی تا پایان آذرماه ۱۴۰۴ ادامه داشته است. بر اساس داده‌های منتشرشده، از ابتدای فروردین تا پایان آذر، در مجموع ۹ میلیارد و ۲۳۹ میلیون دلار ارز ترجیحی تخصیص یافته که بیش از ۷ میلیارد و ۱۱۰ میلیون دلار آن به وزارت جهاد کشاورزی اختصاص داشته است.

تأمین مواد اولیه صنعت روغن با دلار ترجیحی

جزئیات این آمار نشان می‌دهد:

۱٫۲۲۸ میلیارد دلار برای واردات دانه‌های روغنی

۹۸۵ میلیون دلار برای کنجاله سویا

بیش از ۸۱۰ میلیون دلار برای روغن خام نباتی و پالم

هزینه شده است. به بیان دیگر، مواد اولیه اصلی صنعت روغن تا پایان آذرماه با ارز ترجیحی تأمین شده و از منظر محاسبات تولید، قیمت تمام‌شده می‌بایست بر مبنای دلار ارزان‌تر شکل گرفته باشد.

تمرکز تخصیص ارز در زنجیره واردات

فهرست رسمی دریافت‌کنندگان ارز ترجیحی نیز نشان‌دهنده تمرکز بالای منابع ارزی در میان چند بازیگر اصلی بازار است. شرکت‌هایی مانند:

کشت و صنعت مدلل ماهی‌دشت

آوا تجارت صبا

کشت و صنعت اکسون

صنعت غذایی کورش

صبا پیشرو کالا

طبیعت سبز پارس کهن

هرکدام ده‌ها تا صدها میلیون دلار ارز ترجیحی دریافت کرده‌اند و نقش مستقیمی در زنجیره واردات نهاده‌ها و تولید یا توزیع روغن دارند.

اجرای زودهنگام گرانی پیش از حذف رسمی ارز

با وجود این داده‌ها، بازار روغن از هفته‌ها قبل از دهم دی‌ماه ـ زمان حذف رسمی ارز ترجیحی و دلار تالار اول برای صنایع ـ عملاً وارد فاز کمبود و افزایش قیمت شد؛ گویی سیاست حذف ارز، پیشاپیش در بازار اجرا شده بود.

قیمت‌گذاری جدید بر مبنای دلار ۱۱۲ هزار تومانی

فهرست قیمتی منتشرشده پس از حذف ارز ترجیحی نشان می‌دهد قیمت‌های جدید روغن، بر اساس دلار ۱۱۲ هزار و ۵۰۰ تومانی (میانگین وزنی تالار دوم) و با احتساب ۵ درصد سود خرده‌فروشی محاسبه شده‌اند. در نتیجه، قیمت مصرف‌کننده انواع روغن مایع، نیمه‌جامد و روغن‌های صنف و صنعت در برخی اقلام چند برابر نرخ‌های پیشین شده است.

دپوی کالا و مدیریت عرضه؛ متهمان همیشگی

فعالان بازار معتقدند بخشی از التهاب اخیر، ناشی از دپوی کالا و تعویق هدفمند عرضه بوده است. بر اساس این تحلیل، بخشی از روغن تولیدشده با مواد اولیه وارداتیِ مشمول ارز ترجیحی، به بازار عرضه نشد تا هم‌زمان با حذف رسمی ارز، با قیمت‌های جدید وارد شبکه توزیع شود. نتیجه این رفتار، کمبود مصنوعی، تشدید انتظارات تورمی و فشار مستقیم بر مصرف‌کننده بود.

ضعف نظارت و پیامدهای اجتماعی

در بازاری که واردات مواد اولیه در اختیار بازیگران محدود است و شفافیت توزیع با چالش مواجه است، چنین رفتارهایی قابل تکرار خواهد بود. حذف ارز ترجیحی، بیش از آنکه عامل اصلی وضعیت فعلی باشد، بهانه‌ای برای آزادسازی قیمت‌ها پیش از موعد شد؛ آن هم در غیاب سازوکارهای نظارتی مؤثر.

جمع‌بندی

بازار روغن امروز صرفاً با افزایش قیمت مواجه نیست؛ بلکه با کاهش اعتماد عمومی دست‌وپنجه نرم می‌کند. فاصله معنادار میان آمارهای رسمی تخصیص ارز و واقعیت قفسه‌های فروشگاه‌ها، این بی‌اعتمادی را تشدید کرده است. قیمت‌های جدید اکنون به‌صورت رسمی اجرا شده‌اند، اما آنچه زودتر از هر ابلاغیه‌ای عملی شد، کمبود و فشار بر سفره خانوار بود؛ تجربه‌ای تکرارشونده در بازار کالاهای اساسی که هزینه نهایی آن، همواره از مصرف‌کننده اخذ می‌شود.